Shkolla Pedagogjike Elbasan

www.ac-see.org

Zgjedhimi i folies ''hy = i', dhe ''ry = ri'' -në greq. e lashte''.

Me poshte do (j)apim zgjedhimin e folies ''hy = i'' sipas menires se dhene sote dhe menires si ka ken ne greq. e lashte, folie e cila ka ken baze ne ndertimin e fialeve te greq. se lashte dhe te gjith Europes (bashk me folien ''ry = ri''), folie qe ekzistoin vetem ne shkip dhe ne asni gju'e tieter te Europes, por te deformu' ne ''hyj'' dhe ''ryj''.
Gjat zgjedhimit do shikoni deformimin qe i eshte be ksai folie nga futia e sundimit turk dhe nga alfabeti i ri i shkipes me 36 germa(12 germa shtese kundreit greq. se lashte) qe u vendos ne kongresin e Manastirit(ne Makedoni) ne 1908, alfabet qe u vendos duke u bazu ne gju'en e transformu'me te popullit dhe per te pas mundesin e ni shprehie te shumaneshme. Kto deformime jan vazhdu akoma me tei pas çlirimit te vendit.
Gjutaret, nuk jan qe te ven sipas deformimeve qe jan be nga populli me kalimin e ni periudhe qindra e mi'ra vieçare, por per ti korigju' ato gabime, prandai qu’en edhe ''gjutar''. Eshte si ajo ushtri'a qe shkon ku te doi e nga te doi dhe komandanti vete pas turmes, ne vend qe ai te udhe'eq(ek) turmen. Kio nuk qu'et ushtri, nuk qu'et rregull, dhe kio ushtri asnihere nuk e fiton luften.
Kio u be pa pat ni studim te sakte mbi greqishten e lashte dhe lidhiet e sai me shkipen, gje qe ka siell deformime te shume fialve nga orgjinali i tire ne greq. e lashte, deformime qe u zgjerun akoma me shume nga perpunimi i gju'es dhe i gramatikes se gju'es shqipe ne vitet e socializmit, ku u shtuan kot ne fund te folieve mbaresat ''-ar'' sikurse ''mun(d) - u' - ar = mund - hy - hyr''; -u zvendesu' zanoria ''i'' me bashketinglloren ''j''; -u fut ''h'' vend e pa vend, ashtu siç u futen germa shtes edhe ne shume fiale te tiera duke i deviu' ato nga orgjinali, e shume e shume ndrishime te tiera, si dhe futia e dy zanoreve shtese ''y; ë'' qe nuk kan ken me pare.
Ni nga gabimet me te mdha ishte (h)ekia e dialektit te gegerishtes, duke zhduk bashk me zhdukien e sai edhe shume fiale te rendesishme fialformuse te greq. se lashte.

Folia ''Hy = i' ''.
(shikoni dhe deformimet e bera ndai folies ''hyj = i' '' me shkrimin e ri te shkipes).

Menira: Defto're

Koha E tashme E pa kry'er E kry' e thieshte

si do qe ne si do qe ne si do qe ne
sot - greq.lashte sot - gr.lashte sot - gr.e lashte
hyj -i' hyja -i'-a hyra -ir-a
hyn -in hyje -i'-e hyre -ir-e
hyn -in hynte -in-te hyri -ir-i
hyjmë -i'-m(b) hynim -i'n-im hymë -i'-m
hyni -i'ni hynit -i'n-it hytë -i'-t
hyjnë -i'n hynin -i'n-in hynë -in

Menirat: Lidho're(koha e tashme): Urdhero're(e tashme)
të hyj -t-i' hyr -i; ir
të hysh -t-is(hysh) hy -i
të hyjë -t-i'
të hyjmë -t-i'-m
të hyni -t-i'ni hyni -i'ni
të hyjnë -t-in

Siç e shikoni format baze (j)ane ato te nenvizuarat: i', in, ini, ir, ish(hysh), por kto kan ken te ndertu' me te gjitha zanoret(i, a, e, o, u), sikurse: (a', an, ar, ash) etj.
Format e nenvizu'me (j)an ato qe une i gjei edhe ne ndertimin e fialve te greq. se lashte, me ni fial e gjei ne gjith format e me siperme, por kio folie eshte e shqipes dhe jo e greqishtes.
Me larte nuk eshte dhene forma ''paskaiore'' e gegerishtes(e cila ne gjithe menirat dhe kohet eshte ''me - i(hy) = be - i(hy)'').

Rol ndimes me shume rendesi ne formimin e fialeve te greq. se lashte los folia ''jam'', ne formen ''eshte'', sikurse (j)an: ''i, a, e, o; as, is, es, os; aste, iste, este, oste; ad, ed; at, et = a, e; ash, esh, ish; ashte, eshte, ishte, -qe (j)ane format e sotme te perdorimit.

Fialori i sotem i shqipes u hartu' nen dreitimin e prof. Androkli Kostallari dhe i ripunu' e redaktu' nga redaktoret kriesore, prof. as. dr. Jani Thomai e prof. as. dr. Miço Samara's e te tiere, qe jan si ndimes te tire.
Zoti Androkli Kostallari eshte dhe perpunusi teresore dhe redaktusi perfundimtare i gjithe fialorit(sipas parathenies se vet fialorit).
Me vien keq por, asni nga kta mbiemra nuk me duket shqiptar(as Androkli', e as Samara's), pavarsisht nga respekti qe kam per ngritien e zotesin e tyre profesionale.
Kte e them se fialori i shqipes se sotme eshte i shkru' me shume gabime, gjithashtu (j)an lene (j)ashte fialorit-fialet kriesore fialformuse ne greq. e lashte qe i perkasin shqipes se veriut qe jan aktualisht ne perdorim ne gjith Shqiperine. Si mund te hiken nga fialori fial aq te rendesishme duke qene aktualisht ne perdorim?!
Ne fialorin e sotem te shqipes sho se eshte zhduk edhe folia baze e kri'imit te fialve te greq. se lashte dhe qe aktualisht eshte ne perdorim te perditshem ne gjithe Shqiperine, folia ''ryj(ry) = ri' '' qe eshte simotra e folies tieter ''hyj(hy) = i' ''.
Eshte zvendesu' gabimisht ''i'' me ''j''; -jan ber kot dublime mbaresash: ''munduar = mund - u(hy) - ar(hyr)''. Ne shumicen e fialve jan fut germa
shtese vend e pa vend(sidomos: h, y, j, b etj), te cilat dalloen gjat zberthimit te fialeve;
''Europe'', ndryshe nga gjithe Europa, ne e shkruime ''Evrope'' ???.
Me duket sikur jan ber te gjitha punet, per ta largu sa me shume shqipen nga greq. e lashte dhe per te mbulu te verteten.
Po (j)apim me poshte zgjedhimin e folies ''ryj(ry) = ri' '' ne format si do zgjedhohei sot, ne menirat baze (Defto're, Lidho're e Urdhero're) siç kemi dhene me larte folien ''hyj'', dhe ne format si e kam gjet une ne ndertimin e fialeve te greq. se lashte.

Folia: Ry(ri')

Menira: Defto're

Koha: E tashme E pa kry' E kry e thieshte

sot -si do qe ne sot -si do qe ne sot -si do qe ne
greq. e lashte gr. e lashte gr. e lashte

ryj -ri ryja -ri-a ryra -rir-a
ryn -rin ryje -ri-e ryre -rir-e
ryn -rin rynte -rin-te ryri -rir-i
ryjmë -ri-m(b) rynim -rin-im rymë -ri-m
ryni -ri'ni rynit -rin-it rytë -ri-t
ryjnë -ri'ne rynin -rin-in rynë -rin

Menirat: Lidho're(koha e tashme); Urdhero're(k.e tashme)

sot - si qe ne greq. e lashte sot -greq. e lashte

të ryj -t-ri ryr -rir
të rysh -t-ris(rysh) ry -ri
të ryj -t-ri
të ryjmë -t-ri-me
të ryni -t-rini ryni -ri'ni
të ryjnë -t-rine

Format qe kio folie gjendet ne ndertimin e fialeve te greq. se lashte, (j)ane te nita me format e menirave defto're, lidhore dhe urdhero're qe une kam nenvizu' me siper(ri, rin, rini, rine, rir, rish) te ndertu' kto me gjithe zanoret sikurse: ''ra, ran, rani, rane, rar, rash(rysh)'' etj, dhe (j)an forma te ngjashme me ato te folies simoter ''hyj'', dmth se gjendet ne gjithe format e me siperme. Kio folie se bashku me ''hyi; hy = i'' jan te gju'es shqipe dhe (j)an foliet kyçe ne ndertimin e fialorit gjuesor.

Piesa e me poshteme eshte ajo qe pregatita per botim ne gazete(u botu ne republika).

(Albanologi)

Jam autori i librit te ri ''E verteta/

kush ini ju grek...?(Mararit K.Nilo)

Quhem Margarit K. Nilo, lindur ne Bishan të Fierit në 1952. Mbarova shkollën e larte ushtarake për elektronik ndërlidhie në1976 dhe u emërova oficer. Pas ni viti e gjysëm me nxierin në lirim për shkak të karakterit tim dhe mos puqies sëmendimeve të mia politike me kohën kur unë shërbeva.

Pas shumë përpiekiesh futem ne telekomunikacion në Fier.

Pas hapies së kufive, për arsye te rrogave të ulta dhe çmimeve gjithmon në rritie, jeta qe e pa përballushme dhe u detyrova si shumë shqiptar të tier të mar rrugën e mërgimit për Greqi ku punova si elektriçist.

Gjat punës studiova edhe gju’en e historin greke.

Shumë fialë greke më dukeshin me kuptim shqip, kio më bëri ti futem seriozisht punës të cilën e përqëndrova në studimin dhe zbërthimin e fialëve të fialorëve të gju'es së lashtë greke, pas kti studimi arrita në përfundimet që spiego'en në librin që unë kam botu'(ku be'et i gjith zbërthimi i fialve te lashta greke, dhe të gjitha (j)ane të ndërtu prei shqipes).

Fialët e lashta greke po të zbërthe'en dalin se kan qënë të nita me shqipen e sotme, por në momentin e lindies së shkrimit u bënë bashkime fialësh, foliesh e niesh në ni fialë të vetme ku u bë edhe shtimi i mbaresave, gjë që bëri të dallohei nga shqipia(ilirishtia) si ni gjuhë e ri formulu'.

Më von, me pushtimet romake, sllave dhe turke, u ndërpre aktiviteti i shtetit të lashtë grek, greqishtia e formulu' me bashkim fialësh nuk mëso'ei më në shkolla, ata që e mësun dhe e trashgun te fëmiët, ata e ruitën deri në ditët tona(sidomos popullsia e qyteteve të atershme). Ata që e flisnin akoma shqipen(ilirishten) dhe popullsia fshatare që nuk e kish mësu mire bën rikthim në shqipe. Kio bëri që Greqia të ngeli e përzi me te dy gjuet. Duke bë që në fundë të l. dytë botrore shumica e Greqisë të fliste shqip, ku edhe Athina e re në 1800 u themelua nga shqiptarët(sipas vet vikipedhias greke).

Gjithe fialët e lashta greke jan të përbëra nga fialza, folie, nie(nyje) e mbaresa shqipe dhe që kanë ni radhë vendosie të tyre brenda fialës që nxierin kuptim të pastër vetëm në shqip dhe aspak në gju'en e greqishtes së sotme. Kio ndodhi për arsye se grekët e lashtë emigru'n ne lindien e mesme që në 1100-900 para Krishtit, dhe tani që u ndoqën prei andei(pas 3000 vitesh largim ku jetun me rraca të ndryshme në lindien e mesme) u kthyn me gju'e disi të ndryshume, jo me gju'en orgjinale që ikën, kio spiegon edhe faktin përse greqishtia e sotme nuk përkthen dot greq. e lashte, gjë që e bën shume mirë shqipia.

Më 1923-1924 vetëm nga Turqia u ndoq ni popullsi që zinte 54% të popullsise së atershme greke, dmth që zinte mbi gjysmën e popullsis së atershme greke. Por 3000 viet kio popullsi jetoi andei me rraca të ndryshme, gjë që solli edhe ndryshim të gju'es së mëvonëshme greke, duke bë që greqishtia e sotme të mos e zbërthei dot greq. e lashtë.

Baza në krii'min e gju'es që në lashtësi kan ken foliet shqipe ''hyj; hy = i' '', dhe ''ryj; ry = ri' '' të ndërtu' kto folie me të gjith lloiet e zanoreve për të rrit diversitetin midis fialëve, që fialët të jen të dallushme nga nira-tietra.

Kto folie kan të nitin kuptim pavarsishtë se janë zanore të ndryshme(i, a, e, o, u; in, an, en, on, un = hy; hyn; -dhe: ri, ra, re, ro, ru, rin, ran, ren, ron, run = ri, rin = ry, ryn) etj. Për çudi folien bazë ''ryj; ry = ri' '' e sho të zhduk nga fialori i shqipes, kur vetëm fialës ''bythë'' i kan dhënë ni faqe në fialor. Si ka mundësi të jet zhduk nga fialori i shkipes kio folie, kur folia ''ryi'' është në përdorim më se të zakonshëm në gjithë Shqipërin dhe eshte baza per krii’min e fialorit gjuesor. Me thone eshte krainore !, e kuit kraine eshte ?, ne e dim shume mire se kio folie(ry, ryj = ri) perdoret ne gjith trevat ku ka shiptare.

Kështu kan bë edhe me shumë fialë të tiera të rëndësishme fialformuse në greqishten e lashtë, që janë të Shqipëris së Veriut dhe që janë aktualisht në përdorim të përditshëm, por të zhdukura nga fialori i shqipes.

Në shume fiale kan fut germa shtes kot-me kot, kan fut ''b, h, j, ë, y'' vend e pa vend duke i deformu fialët e tiera te shqipes te mbetura ne fialor.

Është zvendësu' gabimisht(në mënyrë kreit absurde) zanoria ''i'' me bashketinglloren ''j'', qindra fiale Europiane që jan të nita me shqipen, Europa i ka me ''i'', ne i kemi kthy me ''j''(Copi = kopje; familia = familja, -shqip) e shumë të tiera, përse është bë kio futie e ''j'' në vendë të ''i'' ndryshe nga gjithë Euro'pa, që jo vetëm i çrregullon kuptimin fialve, por i bën të pa zbërthyshme etimologjikisht, apo për të na nxier sikur s'iemi Europian por sikur jemi të ardhur nga ...Honolulu'ia, dhe se du'et të shporremi që ktu e vendin ta zen serbët etj, kur e vërteta është kreit ndryshe, -ne jemi vendasit e lasht dhe greket e lashte.

Gjith foliet jan dublu me -''ar'', (munu', mundu' = mund-u'-ar = mund-hy-hyr, -duke e bë dy here në fund të folies ''-hy - hyr'').

Kto probleme i ngrita edhe në ni debat ne Institutin e lart gjueso'r, por më than se ata kishin të dreitë e jo une ???.

Gjith mbaresat e fialëve të greq. së lashtë jan të pastra në shqip. Me greqishten e sotme formulimi i mbaresave të fialve të lashta greke del kreit ndrishe(siç do ta shikoni edhe në shembuit e më poshtëm).

Mbaresat e përdorura në fialët e greq. së lashte jan:

1- mbaresa me folien jam(në formën ''është''), si: a, e, o, i(ish); as, es, os, is, us; aste, este, iste, oste; -ad; -at; -ath = a, ash, ashte, eshte = ine, -me greq. e sotme. (vetëm ''ë''(është) nuk ka patur ne lashtesi, se nuk ka pas ekzistu' ''ë'', por ne tani futëm ''ë'' dhe zhdukëm shume zanore të tiera(sidomos ''e; a'').

Zhdukia e shume zanoreve dhe zvendesimi i tyre me ''ë'' dhe me bashketingelloren ''j'' ka çu ne ni fare mase dhe ne humbien e muzikalitetit te gjues, se muzikaliteti i gjues epet nga zanoret.

2- mbaresat: ma; pa; fa = ba, be = ka'ni, -me greq. e sotme.

3- mbaresat: -t-is(t-ish); -k-is(q-ish); -k-a(q-a); -k-t-is(q-t-ish), etj = greqisht: ''-na-ine; -pu-ine; -pu-ine; -pu-na-ine'', -siç e shikoni me greqishten e sotme nuk kan asni perputhie, kurse me shqipen janë identike.

Më poshte po (j)apim disa shembui, ku trego'en edhe mbaresat e fialëve të nënvizu' në fund të fialëve, (per arsie te programit te shkurter qe me eshte caktu' nga gazeta, nuk jam hap ne detaime(se ky eshte ni shkrim per gazeten)).

Shembui:

Presvi'a(= ambasa'da, trup diplomati'k) = pres(pris, prijs) - ve - a; -me greq. e sotme do qe: ''dhiefthinti's - va'lo - i'ne'', asni përputhie, përputhia është vetëm me shqipen.

Euro'pi(= Euro'pa, -qe shqip e shkruin gabim ''Evro'pa'', -kur gjithe bota e shkrun ''Europe'') = E - ur - opi(pamia) = eshte - hyr - pamia = perëndimi(e kundërta e ''orient = ori(dielli; pamia) - en - it(eshte)''; -dhe ''Asia = a - si(shikim) - i(hy) - a'') = lindia.

Me greq. e sotme do qe: ''ine - bi - opi'', përputhia është vetëm me shkipen.

Kali'ma(= mbule'së) = ka - l - i(hy) - ma = qe - l - hy - ba = hyn, mbulon; mbulesë. Me greq. e sotme: ''pu - afini - bi - kani'', përputhia është vetëm me shkipen.

Αpoka'lips = ap, hap + kali'ps(mbulesen) = zbuloi; zbulim; -ku: ''kalips = ka - l - i(hy) - b - is(ish) = qe - l - hy - b - ish = hyn, mbulon; mbulese''.

Dramatopi'os = drama - to - pi(be) - os = drama - te - b - ish = ai qe ben drama per teater. Me greq. e sotme do qe: ''drama - na - kani - ine'', asni perputhie, perputhia eshte vetem me shkipen.

Ama'rantos = [a(jo) - maro'n - t - os(ish) = jo - maron - t - ish] - ajo qe nuk maro'n; qe nuk thaet, qe nuk vyshket; qe nuk shter/ lulia e pavdeksise qe mbillet ne vorre.

Presviti's, presvi's(= ambasado'r) = pres(pris, prijs) - vi - t - is = pris - ve - t - ish = prijes ve, udhëheqes(dreitus) ve. Me greq. e sotme do qe: ''dhiefthinti's - valo - na - ine'', asni përputhie, përputhia është vetëm me shkipen.

Mesi'tis(= ndermie'tes, atij qe hyn ne mes per te zgjith nji problem) = mes - i(hy) - t - is = mes - hy - t - ish. Me greq. e sotme: ''mes-bi-na-ine'' asni perputhie, perputhia është vetëm me shki'pen.

Komiko's(= komi'k, i humo'rit) = ko - m - i(hy) - k - os = q - b - hy - q - ish = hyn, shpon, ngacmon. Me greq. e sotme: ''pu - kani - bi - pu - ine'', asni perputhie, perputhia është vetëm me shkipen.

Katara'ktis(= katara'kt, ui që bie nga ni lartesi në vendet malore; çdo gjë që bie(që rrëzohet) poshtë) = kato(poshte) - ra(ry) - k - t - is = poshte - ra(ry) - q - t - ish. Me greq. e sotme do qe: ''kato - e pese - pu - na - ine'', perputhia është vetëm me shkipen.

Ni studim mbi greqishten e lashte dhe lidhiet e sai me shqipen, ne librin ‘’E verteta/kush ini ju grek…?’’ Ε Margarit K. Nilo

Shenim: Shkrimi eshte be disi ndrishe nga ai normali pasi eshte be ni perpiekie per ta shkru shqipen afersishte si ne greqishten e lashte, pa disa germa e zanore shtese te fut pas pushtimit turk dhe pas kongresit te Manastirit, sidomos pa zanoret ‘’y, ë’’ dhe bashketingelloret ‘’h, j’’. Ndrishimi nuk eshte be ne gjith rastet pasi shqiptaret tashme jan ambientu me ato germa dhe do i kuptonin me veshtiresi fialet.

Fialet e mara per analize (j)an te fialorve te arqeas(lashtesise) te be nga vete autoret greke.

Fialet ne liber jan me te (h)apura dhe me ngjyra atie ku be’en krahasimet midis greqishtes se lashte, shqipes dhe greqishtes se sotme dhe jane let te lexushme.

Per kte liber eshte bere ni pune shume serioze disa vieçare dit e nate ku jan studiu fialoret dhe historia e lashtesis greke dhe u arrit ne konkluzionet qe thu’en ne liber.

Ne sh*tie eshte vetem volumi i 2 i greqishtes se lashte me 600 faqe dhe Fialori special etimologjik i shqipes(volume pare), i cili u fut ne botim ne fillim te Tetorit 2011 qe te qe ne sh*tie per periudhen e censusit (regjistrimit te popullates), pasi botusi me tha se do e kish gati per 15 dite, por kalun 6 muai dhe akoma edhe sot nuk e ka botu, gje qe me detyroi te shkoi e ta botoi ne tieter shtypshkroi, ku edhe atie nga dy jave qe me thane e çun dy muai dhe me shume probleme. Volumin e pare te greq. lashte me gjith perpiekiet e bera, nuk ma botun.

Sh*tia be’et vetem ne rrugen e Elbasanit perball fakultetit te gju’es, pran ‘’Lion Park’’ ne telefon: 048855180; cellular: 0696421918 dhe ne e-mail: [email protected] .Çdo sh*tie ne vend tieter eshte kopim i librit dhe sh*tie e jashteligjeshme, prandai u lutem te n(j)oftoni ne telefonat perkates.

Ne kte liber eshte paraqit ni studim i be mbi greqishten e lashte dhe lidhiet e greqishtes se lashte me shqipen.

Nga zberthimi i çdo fiale verteto’et se greqishtia e lashte eshte e kriu prei shqipes(ilirishtes) ne ko’en e lindies se shkrimit dhe formulimit te gju’es se shkrume. Greqishtia e lashte eshte bashkim i fialve shqipe(ilirishte) ku u jan shtu edhe mbaresat, sikurse: ‘’is, a, etj = ish, a, ashte; ma = ba; -t-is = -te-ish; -k-is = -qe–ish; -k-t-is = -q-t-ish’’; - te cilat me greqishten e sotme do qene perkatesisht: ‘’ine; kani; -na-ine; -pu-ine; -pu-na-ine’’; -siç shifet lidhiet e gjith mbaresave jane vetem me shqipen, pasi greqishtia nuk ka ‘’k, g = qe’’ por ka ‘’pu’’, nuk ka ‘’t = te’’ por ka ‘’na’’, nuk ka ‘’is, a = eshte, a, ashte’’ por ka ‘’ine’’, nuk ka ‘’pa, ma = ba’’ por ka ‘’ka’ni’’, ne ni ko’e kur greqishtia e lashte eshte e gjitha e ndertu me format qe ekzistoin vetem ne shqip. Po keshtu gjithe fialet kan si baze te ndertimit te tyre foliet shqipe ‘’i = hy’’ dhe ‘’ri = ry’’ ne format ‘’i, in, ir, ish; ri, rin, ris(rysh)’’ te ndertu kto me te gjitha zanoret (a, e, o, u, etj) per te rrit diversitetin e fialeve qe fialet te be’en te dallushme nga nira-tietra, folie qe ekzistoin vetem ne shqip dhe ne asni gju’e tieter(te transformu nga ko’a e futies se Turqise dhe nga beria e alfabeteit te ri te Shqipes ne ‘’hy, hyn, yr, hysh; ry, ryn, rysh’’), se greket e lashte jan bashkim i dy fiseve ilire ‘’jonikeve’’ te jugut, dhe ‘’dorikeve’’ te zbrit ne jug rreth shek. 12-9 para krishtit sipas dy historianeve te lashte greke Irodoti e Thukidhidhi, te shenu edhe ne historin greke(shif historin e kl. pare likio te vitit 2007-2008 faqe 77-78), ku thon se ‘’elinet’’ linden nga fisi i doreve te Lakonise qe kishin zbrit ne Peloponez (qe kishin zbrit ne jug) dhe qe une e vertetoi nepermiet zberthimit te gju’es se lashte greke e cila zberthe’et e gjitha me shqipen dhe kriesisht me shqipen veriore(dorike).

Gjith fialet jan te tipit: ‘’i, in, ir, rin; k-rin; l-rin; t-in; b-in; b-rin; b-ish(hysh) etj’’ ku eshte be edhe shtimi i mbaresave perkatese, te ndertu kto sikurse tham me te gjitha lloiet e zanoreve, dmth se gjith lloiet e zanoreve kan kuptimin ‘’i = hy’’ me gjith lloiet e zanoreve ‘’i, a, e, o, u’ etj = i = hy’’, ‘’an, en, on, un = in(hyn)’’ etj, por jan ndertu me zanore te ndrishme sikurse thame per te rrit diversitetin e fialeve. Kio qe edhe arsia p***e greket e lashte ndertun 5 lloie ‘’i = ι, η, υ, ει, οι’’ dhe kur e pan se me ‘’i’’ e kriume nuk mund te kriohei ni gam e gjere fialesh, atere perdoren me te nitin kuptim te gjitha zanoret, bile per te rrit gamen e fiave perdoren edhe germat dyshe me po ate kuptim per te kriu foliet ‘’in’’, sikurse ‘’igg = ing’’, ‘’igk = ink’’ etj, qe ktu gjutareve duet tiu kish shku menia ‘’p***e greket e lashte perdoren kaq shume ‘’i’’ ’’, se kyçi ne ndertimin e fialve jane pikerisht foliet ‘’i, in, ir, ish; ri, rin, rish(rysh)’’ te ndertu me gjith lloiet e zanoreve, qe dalin nga foliet baze te shqipes ‘’i = hy’’ dhe ‘’ri = ry’’.

Mbi te nitin parim eshte be edhe zberthimi i fialve te fialorit te shqipes, ku jan shpre’ur dhe mendimet mbi gabimet e bera mbi shkrimet e shum fialve shqipe.

Ne historin greke thu’et se greket e lashte thirrnin me ‘’o’’ perpara ‘’ooo – Perikli’’ etj , tradite kio edhe sote vetem e shqiptarve dhe e asni kombi tieter ne Europe, qe gjutaret tane e kan (h)ek nga gramatika dhe nga fialori i shqipes ashtu sikurse kan be edhe me shume fiale te rendesishme qe jane akoma ne perdorim ne gjithe Shqiperine dhe aq me keq qe jane shume fial formuse te gju’es se greqishtes se lashte, etj gjera qe thu’en me gjere ne liber.

Ne lashtesi nuk ka pas ‘’b = bë, ba’’, eshte fut me vone dhe ka zvendesu gjithe format e tiera te kti’ lloi ‘’fa, pa, ma’’ dhe disa here edhe ‘’v, vë, va = b, bë, ba’’; -po keshtu nuk ka pas ‘’q’’ por ka pas ‘’g, k , kh(X) = q, qe’’, veriu i Shqiperise edhe sot ne gju’en popullore nuk e perdor ‘’q’’ por perdor ‘’k = q, qe’’, te cilat ne greq. e sotme (j)ane ‘’pu’’.

Germat ‘’t, th, d(dh)’’ te greq. se lashte, gjat zberthimit te fialve, per letesi kuptimi zakonisht jan kthy ne ‘’t’’ = na, -greqishtia e sotme.

Rol ne dallimin e shqipes se sotme nga greq. e lashte ka luait edhe futia e dy zanoreve shtese ‘’y, ë’’ qe nuk kan qene ne ate periudhe por jan fut ne shqipe pas sundimit turk dhe nga kongresi i Mnastirit (1908), qe u be per shkrimin e gju’es shqipe por pa ndoni studim per te pare lidhiet e shqipes me greq. e lashte. E gabu ne shkrimin e shqipes se sotme eshte edhe zvendesimi i ‘’i’’ ne ‘’j’’ ne shume fiale, se ‘’j’’ eshte ni bashketingllore qe ka zvendesu ni zanore duke prish kuptimin e zberthimit etimologjik te fialeve, etj ndryshime te shkrimit te shqipes te shkaktu nga sundimet sllave e turke dhe te fiksume ne shqipe me rastin e krii’mit te alfabetit me 36 germa (nga 24 qe kish ne ko’en e greqishtes se lashte).

Librin e kam shpernda ne gjithe institucionet e larta shkencore te gjues shqipe deri ne Akademi, por disa me thone se s’emi kopetent te (j)apim ni pergjigje te prere, disa me thone se nuk e njef shkenca botrore gju’esore (formen e zberthimit te fialve te be nga une). Shkenca e sotme etimologjike e gju’es eshte e bazu vetem ne metoden e krahasimit te fialve me fiale te tiera te peraferta te shqipes apo me fiale te peraferta te gju’eve te fqinjeve, qe ‘’x’’ mendo’et se vien ‘’y’’, e ‘’y’’ mendo’et se vien nga ‘’z’’ etj, por nuk ep formen se si jan kriu kto fial dhe p***e e kan ate kuptim, nuk ep arsyen se nga u del kuptimi.

Une nuk periashtoi formen krahasore midis fialeve dhe afrimitetin midis fialve me fqinjet(fqit, fqinet) se (j)emi i niti trung, por kur kto fial ven deri tek fiala baze nga ku mendoin se kan dale disa fiale te tiera, aty ngecin, nuk i di’et orgjina thone, per me teper ne asni rast nuk del dhe arsia p***e fiala eshte e ndertu ne ate menire. Per mua orgjina eshte gjithmon zberthimi i fialeve kyçe nga foliet shqipe (ilire) te seris ‘’i, in, ir, ish; ri, rin, ris‘’ te lind nga foliet baze ‘’i = hy’’ dhe ‘’ri = ry’’, te ndertu kto me te gjitha zanoret, gje qe ep edhe kuptimin e çdo fiale, se greket e lashte te vertete jan shqiptaret(iliret). Kio gju’e e formulu nga bashkimi i fialve te thieshta te shqipes ku u be edhe shtimi i mbaresave, nuk u pera’p ne gjithe Ilirine se ndodhen pushtimet romake, sllave e turke, u nderpre aktiviteti e shkollat e shtetit te lashte greke dhe kush e mesoi ate gju’e e trashegoi(sidomos piesa e popullsise qytetare te qyteteve te atereshme), duke arritur(arrit) ne funde te luftes se dyte botrore qe shumica e Greqise te fliste shqip (sipas vet vikipedhias greke) me gjith ardhiet e shumta nga Turqia, Lindia e Mesme, Egjipti, Ukraina, Rusia etj, ku vetem me 1923-1924 erdhen vetem nga Turqia 54 perqint e popullsis se atershme, gje qe spiegon edhe faktin p***e greqishtia e sotme nuk e perkthen dote greqishten e lashte. Se te kthyerit ietun andei 3000 viet, duke u perzi me rraca te ndrishme te Lindies se Mesme dhe u kthyn qe andei pas 3000 vietesh me ni gju’e disi te ndryshu, gju’e qe nuk e perkthen dote greqishten e lashte, gje qe e bene shume mire shqipia. Me poshte po japim disa shembui sa per te hy ne brendesi te librit.

Natyrish jo gjith fialet e greq. se lashte i pergjigjen fialeve te sotme shqipe, por ‘’zberthimi dhe kuptimi i tyre’’ del vetem me shqipen.

Gjith fialet e greqishtes se lashte zberthe’en dhe u del kuptimi vetem ne shqip, gjith perendit e lashta greke si dhe termat e rendesishme te greq. lashte qe perdor sot bota kan kuptim vetem me zberthimin shqip, aty dhe emri ‘’akropoli = a – kre – poli = a(ashte) – kre – i polit (qytetit)’’.

[Shkrimet me te ‘’zeze te çelur’’ jan kuptimet e fialve te mara nga fialoret e lashtesis greke dhe fialet e dhena ne greqisht me kllapa katrore [] (j)an fialet e mendume si fialet e orgjines te dhena nga gjuhtaret greke. Fialet fillimisht epen ne greqisht dhe pas sai epet leximi ne shqip(shkip).

Fiala zberthe’et (ne dukie te ep pershtipien si ni fiale e vetme), por po ta ndash e kupton se eshte perberie e disa nyieve e folieve. Shpesh eshte perdor (+) per te tregu ndarie midis dy fialeve qe perbein ate fiale, dhe viz(-) per te tregu ndarie midis se nites fial].

Marim disa shembui sa per te kuptu meniren se si jan ndertu fialet:

Thame se gjith zanoret ‘’a, e, o, u’’ dhe pese(5) ‘’i’’ greke = i = hy’’, po keshtu gjith format ‘’an, en, on, un etj = in = hyn’’, i niti

rregull eshte per gjitha foliet e tiera qe shprein kuptimet ‘’i, in, ir, ri, rin, ish, rish’’, sikurse: ‘’ar, er, or, ur etj = ir = hyr’’, por tham se jan te ndertu me zanore te ndrishme per te rrit diversitetin midis fialve , qe fialet te en te dallushme nga nira-tietra.

Zanoret kur (j)an ne fund te fialve kan kuptimin ‘’a, ash, ashte’’, sikurse: ‘’e = es, est, esti = eshte’’, ‘’a = a, ash, ashte’’, ‘’i = ish, ishte’’, ‘’o = a, ashte’’, kuptime qe ne shume raste perdoren edhe kur kto zanore jane ne krie te fialve(kuptim qe ne fakt ka p***eri kuptimin kriesor ‘’hy, hysh’’).

Shpesh ne krie te fialve, zanoret marin edhe kuptim negative, sikurse ‘’a = jo’’ sikurse: ‘’α’βατος = a–vat-os = a(jo) – vate – is = jo – vete – ish = i pa vaitshem; i pa kalushem/ i pa perzier; i pa shkelur; i paster, i virgjer etj’’.

Me qen se e morem kte fiale, vazhdoim zberthimin: ‘’βα’τος = va’tos = vete, shkon, futesh(diku)/ gjem(b), gje’m(b)i = v – a(hy) – t – os(ish)’’, qe sot eshte me let te thu’et: ‘’b – hy – t – ish = qe hyn, shkon; futet’’, pasi siç tham edhe ne parathenie ‘’b, bë, ba’’ nuk ka qene ne lashtesi por tani ka zvendesu gjith format e kti’ lloi: ‘’va, fa, ma, pa = bë, ba’’.

Orgjina e ksai fiale eshte nga: ‘’βαι’ν(ω) = ven(vain) = vete, shkon; futet; ben para (in, hin, ba-in(hyn)) = hyn, shkon para/ hyn; shpon’’. Gjutaret e tier (te gjith botes qe jan marre me greqishten e lashte) thon vetem kuptimet, por nuk (j)apin spiegimet se nga dalin kto kuptime, se nuk kan mendu deri me sot qe kto fial te greq. lashte (j)ane te kriu prei shqipes(ilirishtes) dhe nuk u ka vait menia qe si baze e krii’mit te fialve (j)an foliet ‘’i, in, ir,ish; ri, rin, rish, etj, te ndertume kto nga gjith zanoret’’.

Shembull tieter:

Κωνω’πι(κω’νωψ-ko’nops) = Kono’pi(= konu’pi), mushko’na(mushko’ia) = k – on – opi = q – on(hyn) – opi(thumb, mai); -ku: ‘’opi = pamie; sy/ thumb, mai/ vrim/ dritare = o – pi = o(hy) – be = qe hyn, qe deperton/ shpon, ben vrim/ hyn pi(pamia)’’, gje qe ep edhe kuptimet e ksai fiale(kuptimet jane ato qe jane shenu me te zeze te çelur); -me greq. e sotme do qe: ‘’pu – beni – opi’’, asni perputhie, ku edhe ‘’opi’’ siç e pame zberthehet vetem me shqipen.

Shembull tieter:

Κρη’νη, κρουνο’ς(= kri’ni, kruno’s) = kro’ni, kroi, burimi; etj = k – rin(run) – i(is, ish) = q – rin(run; ryn) – ish, pra edhe ‘’kri’ni’’ edhe ‘’kru’ni’’ jan e nita fiale, japin te nitin kuptim, se ‘’(rin=run)= ryn’’ pavarsishte se jan me zanore te ndryshme.

Shembull tieter:

Κρα’νος(= kra’nos) = mburoia e kres, perkrenaria(qe mbanin ushtaret ne lufte per te mbroitur kren); -kra’nos = kre – an(hyn) – os = kre – hyn(mbulon) – eshte; -pra ktu shikoni se ‘’an = in’’ pavaresisht se (j)an te ndertu me zanore te ndrishme ato kan te nitin kuptim ‘’i, in, rin etj’’, por jan ber me zanore te ndrishme per te kriu ni ndrishim midis fialve, qe fialet te en te dallushme nga nira–titra, por edhe per arsie dialektesh.

Fialen ‘’kre = kok/ mai/ hyrie, ane, buze’’ e gjen ne shume forma: ‘’kri, kra, kro, kre, kru, etj = k-ri(q-ry), k-ra(q-ry), k-ro(q-ry), dmth pavarsisht se sho’im zanore te ndrishme, ato kan te nitin kuptim: ‘’ri, re, ra, ro = ri(ry)’’; -si psh: ‘’Akro’poli = a-kro + poli = a – kro(kre) + poli = a(ashte) – kro(kre) + poli = ashte kre i polit = kre i qytetit(çitetit).

Pra kio eshte forma e ndertimit te fialeve, nga ku del edhe kuptimi i sakte i fialve, kuptim qe del vetem nga shqipia dhe nga asni gjue tieter, se greket e lashte jan shqiptar(ilir), jan ni perzierie e dy fiseve ilire ‘’jonikve’’ te jugut te Ilirise dhe ‘’dorikeve’’ te veriut te Ilirise sipas dy istorianeve te famshem te lashtesise greke Irodoti e Thuqidhidhi(te shek. 5 para Krishtit), gje qe verteto’et shume mire edhe nga zberthimi i gju’es se greq. se lashte, qe duket hapur se eshte e ndertu nga shqipia(ilirishtia) dhe kriesisht nga shqipia veriore, se foliet ‘’i, in, ir, ish; ri, rin, rish’’ te folieve baze ‘’i = hy’’ dhe ‘’ri = ry’’ekzistoin vetem ne shqip dhe ne asni gju’e tieter, pavarsisht se nga koha e Turqise dhe nga ko’a e vendosies se alfabetit te sotem ne kongresin e Manastirit(ne 1908) ato u kthien ne ‘’hy, hyn, hyr, hysh; ry, ryn, rysh’’.

Per kte kam debatu edhe me insitucionet e larta te gju’es shqipe qe jua kam çu librin dhe s’me kthein pergjigje(e kam kerku te me japin pergjigje edhe me shkrim por nuk dun te ma japin), ata me thon se shkenca gju’esore nuk e nief kte metode, se shkenca (thon) nief vetem metoden e krahasimit midis fialeve, duke mendu nieren si fialen baze nga kan dale disa fiale te tiera, por nuk thon se kio fial baze nga vien(nga del) dhe pse eshte e ndertu ne kte apo ate forme dhe çkuptim ka, e nga i del ky kuptim? Shkenca gju’esore nuk ep asni kuptim, nga qe ska perdor shqipen, nga qe nuk e din te verteten se shqiptaret(iliret) jan greket e lashte te vertete dhe se shqipia eshte aio qe i zberthen gjith gju’et e Europes.

Me poshte po (j)apim disa fiale te fialorit te greqishtes se lashte te mara nga çdo germe e alfabetit, per te kuptu me sakte ato qe une them.

Piesa e pare

Germa: Αα

‘’a’’ ne krye te fialve ka kuptimet: 1- a = i = hy, kuptim qe e marin te gjitha zanoret; 2- a = ashte, ne kuptimet qe perdor veriu shqiptar ‘’a ba, a piek, a dieg etj’’ dhe 3- a = jo, kto (j)an kuptimet qe ka ‘’a’’ kur ndodhet ne krie te ni fiale.

-αγει'ρω - a-gji'ro [a + gji - ir = a(ashte) + qe - hyr = hyn, fut; mbleth, grumbullon; -me gr. e sotme do qe: ''ine - pu - bi'', perputhia esht vetem me shqipen], thon [αβε'βαιη - jo e sigurt orgjina, e pa vertetuar] = kuptimet e dhena ne fialoret greke jane: mbleth, bashkoi, grumbulloi.

-αγορα' - a-gora' [a + go - ra = a + q - ra(ry) = ryn, grumbullohet; turm/ ryn; blen; kemben; -me gr. e sotme do qe: ''ine + pu - beni'', si kudo perputhia eshte vetem me shqipen], thon nga [αγει'ρω] = kuptimet e fiales te dhena ne fialoret grek jane: vend i grumbullimit te popullit; pazar; grumbulli i nierezve ne pazar/ bleria, maria e ni malli; sh*tia.

Gjat zberthimit kemi ber edhe kthimet ne ‘’y’’ dhe ‘’h’’ te cilat nuk kan qene ne ate periudhe, pra ‘’i, a, e, o, u = hy/ ish, eshte; in=hyn; ra, ri etj = ry; is = hysh; etj’’.

-αγοραστη'ς - agoras-ti's [agoras + t - is = bleres + te – ish; -me greq. e sotme do qe: ‘’agoras – na – ine’’], nga [αγορα'ζω] = kuptimi i dhen nga greket: ai qe vete per blerie.

-αι'μα - e'ma [e(hy) - ma = hy - ba = qe hyn - ba], thon [αβε'βαιη - jo e sigurt orgj. e fiales], -me gr. e sotme do qe: ''bi - kani'', perputhia esht vetem me shqipen] = kuptimet e dhena nga greket: gjaku, gjaku i ni gjallese/ vrasie, therie/ lidhie gjaku, fis; origjin.

E kemi thene ne parathenie se jo gjith fialet e greq. se lashte perputhen me fialet e sotme te shqipes, por zberthimi i tyre be’et vetem me shqipen dhe aspak me greqishten e sotme.

-αιω'ν - e-o'n [e-on = eshte - hyn = q - hyn = hyn; iken, kalon; -me greq. e sotme do qe: ‘’ine - bi‘’, perputhia si kudo eshte vetem me shkipen] = kuptimet e dhena nga gjutaret greke jane: periudhe, periudhe e vitit/ stine; koh/ periudhe iete; ieta e niriut/ moshe/ brez i ni moshe nierzish te ietuar ne ni periudhe te caktuar/ periudhe shume vieçare; shekull// periudhe kohe e pa mbarim.

-αιω'νιος – eo’nios [eo'n – i - os = koh - i(hy) – ish; -me greq. e sotme do qe: ‘’eon – bi - ine’’, perputhia eshte vetem me shkipen, se edhe ‘’eo’n’’ zberthehet vetem me shkipen], nga [αι'ων] = kuptimet e dhena nga gjutaret grek jane: periudhe kohe e gjate.

-α'κανθα(= αγκα'θι = aga'thi = gjemb; etj) = a'-kan-thi [1- a(asht) + k - an(hyn) - t - ish = qe hyn; 2- a(jo) + k - an(hyn) - t - ish = i veshtir; -me gr. e sotme spiegimi ''1'' do qe: ''ine + pu - beni - na - ine'', si kudo perputhia ne zberthim eshte vetem me shkipen] = kuptimet nga gjutaret greke jane: hosten, bodec, thumb; gjemb, çdo bim me gjemba; halat(gjembat e peshkut); çpimi, thumbimi/ veshtiresia.

-ακη'ν - a-ki'n [a(jo) + k - in = jo + q - hyn = jo hyn, jo levis; -me gr. e sotme do qe: ''a - pu - beni'', si kudo perputhia eshte vetem me shkipen], nga [ακη'] = kuptimet e dhena nga vet gjutaret greke jane: ngadal, me qetsi.

-ακμη' - akmi' [a(hy) – k – mi = hy-q-be; -dhe: a-k-m-i(hy) = asht - qe - m(be) - i(hi, hy) = asht qe ben hy = hyn, futet/ mai; kre; teh, pres; kulm; -me gr. e sotme do qe: ''ine - pu - kani - bi'', si kudo perputhia eshte vetem me shkipen], thon nga [α-κα'μνω] = kuptimet e dhena nga vet gjutaret greke jane: maia, teha e preses se çfardo arme qe çpon apo pret; piesa me e lart e ni peme(mali etj)/ zeniti(kur dielli eshte pingul); kulmi i ni stine; kulmi i shperthimit te luleve/ kulmi, momenti me i mir i çdo gjei/ çdo gje me mai/ piekuri maksimale; piekuri seksuale, arritie ne kulm.

-α'κρα - a'kra [a-k-ra = ashte - qe - ra(ry) = fillimi, maia, kreu, ajo qe ryn e para ; -me greq. e sotme do qe: ‘’ine – pu - bi’’, si kudo perputhia eshte vetem me shkipen] = kuptimet e dhena nga vet gjutaret greke jane: fundet, ekstremet, fillimi dhe fundi i ni diçkaie, skaiet; piesa me e siperme e ni trupi(kre = kok, mai)/(koka) qendra kryesore, qendra dreituse per çdo gje/ piesa me e rendesishme e fortifikuar(rrethuar), kalaia, forte'sa kryesore(akro'poli).

-α'κρος - a'kro-s [a(ashte) - k - ro(ry) - ish = akri, kre, kok, mai; (= q-ry) - ish; -me gr. e sotme do qe: ''ine + pu - beni - ine'', si kudo perputhia eshte vetem me shkipen] = kuptimet e dhena nga vet gjutaret greke jane: mai, kre, kok, fillimi, fillimi i ni trupi te zgjatur, piesa e siperme e ni trupi, kreu; i fillimit; fillimi, hyria/ ekstremet e zgjatura te ni trupi, kembet, duart/ kreu(paria) i ni shoqerie/ i skaishem, ekstremist, i dhunshem, nevrik i pa permbaitur/ maia e ni peme apo mali, piesa me e lart e ni trupi; siperfaqe e ni trupi/ gje e zmadhuar me shume se sa duhet, hiperbolike.

-ακρωτη'ριον - akro-ti'-rion [akri(= kre, an, buz, mai , kok) + te rin(te ryn); -ku: ‘’akri = a(ashte) – k – ri(ry) = ashte – q – ry = hyria, kreu, koka, maia, aio qe ryn e para’’; -me gr. e sotme do qe: ''akri - na - beni'', si kudo perputhia eshte vetem me shkipen] = kuptimet e dhena nga vet gjutaret greke jane: çdo ane, breg, buze, skai, pies ansore(e tokes, detit, anies, e ni rrobe); buzet e takimit, futia e aneve te 2 sendeve apo vendeve tek niri-tietri, buzet ansore te takimit te 2 gjerave/ ekstremet(kemb,duar,kok) te ni trupi/ buzet e çatise se shtepise/ vendet e ngritura ku fiksohen skulpturat.

-ακτη' - akti' [a-k-t-i(hy) = a-qe-te-i(hy) = hyria, ana, buza, bregu/ qe hyn, e imet, etj; -afersisht si: ''akros''/ -dhe: çdo gje qe i(hy); -me gr. e sotme do qe: ''ine - pu - na - bi'', perputhia si kudo eshte vetem me shqipen], nga [ακτο'ς] = kuptimet e dhena nga vet gjutaret greke jane: bregdet; gadishull; shkemb i fut ne det/ lartesi/ çdo gje qe rrihet e coptohet, bluhet, behet i imet si pluhur qe futet(gruri i rrahur, mielli, buka)/ çdo gje e imet apo me mai qe ka vetin e futies diku tieter, apo qe i(= hy = ndan); çdo gje e futur; çdo gje ku mund te futet diçka(arkivol, varr; themelet e ni ndertese)/ futia, fitimi nga ni biznes; pasuria; -dhe çdo gje tieter qe i(= hy, futet, ryn).

-ακτι'ς - akti's [a + k-t-i-s = a(asht) + qe-te-i(hy) - ish = qe hyn, qe futet, qe deperton; -ose: ‘’a(hy) – k – t – is = hy-q-t-ish’’; -me gr. e sotme do qe: ''ine + pu - na - bi - ine'', perputhia si kudo esht vetem me shqipen], (ne Sanskrite, ''aktu'' = a - k - t - i(hy) = a(asht) - q - t - hy'' = rreze, rrezatim/ nate) = rreze, ndriçim/ çdo gje qe del dhe largohet nga ni qender; rrezet e ni rrote qerre; rrezet e diellit; rrufe/ dita/ fama, lavdia/ çdo gje qe hyn(deperton).

-αμαδρυα'ς - ama-dru-a's [a'-ma + dru - is = hy ba(krimb) + dru + as(asht) = hy - ba + dru + asht = krimb druri asht; -me gr. e sotme do qe: ''bi - kani + ksillo - ine'', si kudo perputhia eshte vetem me shkipen], nga [α'μ