د کېمیا او فزیک زده کړه

📘 d- او f-بلاک عناصر – لنډیز (۱۲م ټولګی)

🔹 d-بلاک عناصر (انتقالي عناصر)
• وروستی الکترون د (n–1)d مدار ته داخلیږي
• عمومي الکتروني ترتیب: (n–1)d¹–¹⁰ ns⁰–²
• انتقالي عناصر ناتمام d-مدارونه لري
• Zn، Cd او Hg ریښتیني انتقالي عناصر نه دي (d-مدارونه یې بشپړ دي)

🔹 د d-بلاک عناصرو مهمې ځانګړتیاوې
• اټومي شعاع: لومړی کمیږي → نږدې ثابته پاتې کېږي → بیا لږ زیاتېږي
• د وېلې کېدو او جوش لوړې درجې لري (پرته له Hg چې مایع فلز دی)
• د اکسایډېشن بېلابېل حالتونه ښيي (Mn تر ټولو ډېر، Os تر +8 پورې)
• رنګه آيونونه لري، ځکه د d–d انتقال رامنځته کېږي
• مقناطیسي خاصیت: که ناپییلي الکترونونه ولري، پارامقناطیسي وي
• ښه کتلېسټونه دي (Fe – د هابر پروسه، V₂O₅ – د کانټاکټ پروسه)
• کمپلکسونه، الیاژونه او منځ‌فضايي مرکبات جوړوي

🔹 مهم مرکبات
• K₂Cr₂O₇ (پوټاشیم ډایکرومیټ) – قوي اکسایډوونکی عامل
• KMnO₄ (پوټاشیم پرمنګنېټ) – په اسیدي، خنثی او القلي منځ کې پیاوړی اکسایډوونکی عامل

🔹 f-بلاک عناصر (داخلي انتقالي عناصر)
• وروستی الکترون د f-مدار ته داخلیږي
• دوه لړۍ لري:
▶ لانتهانویډونه (4f)
▶ اکتینویډونه (5f)

🔹 لانتهانویډونه
• عام اکسایډېشن حالت: +3
• د لانتهانویډ انقباض ښيي (له La تر Lu پورې اندازه کمیږي)
• پایلې:
✔ ورته ځانګړتیاوې
✔ جلا کول یې ستونزمن وي
✔ کووالنټ خاصیت زیاتېږي
• استعمالونه: الیاژونه، کتلېسټونه، تلویزیوني پردې، د لایټر ډبرې

🔹 اکتینویډونه
• ډېری یې راډیو اکټیف دي
• بېلابېل اکسایډېشن حالتونه ښيي (+3 تر +7 پورې)
• په اټومي بټیو او د درنو عناصرو په جوړولو کې کارېږي

📌 د ازموینې لپاره مهم ټکی:
رنګ، مقناطیسي خاصیت، اکسایډېشن حالتونه او اکسایډوونکي عوامل ډېر نمره لرونکي موضوعات دي.

د المونيم دايمر جوړښت او ساختمان

د الکترون نیونه (Electron Capture)
الکترون نیونه د راډیو‌اکټیف زوال یوه بڼه ده چې پکې د پروتونونو ډېر لرونکی هسته د خپل داخلي مدار څخه یو الکترون جذبوي. په دې سره یو پروتون په نیوترون بدلېږي او یو الکترون نیوټرینو (electron neutrino) خارجېږي. د دې له امله د اتوم اټومي شمېر (Z) یو په کموې، خو د اټومي کتلې شمېر (A) هماغسې پاتې کېږي، یعنې اتوم په بله عنصر بدلېږي. د الکترون له نیول کېدو وروسته په داخلي مدار کې تشوالی رامنځته کېږي، چې وروسته د بهرني مدار الکترون دغه تشوالی ډکوي او له امله یې ځانګړي ایکس وړانګې (X-rays) یا اوګر الکترونونه (Auger electrons) خارجېږي.

دا بهیر څنګه ترسره کېږي

➡️ د پروتون بدلون:
په هسته کې یو پروتون د داخلي مدار (ډېری وخت د K یا L مدار) یو الکترون سره یوځای کېږي او په نیوترون بدلېږي.

➡️ د نیوټرینو خارجېدل:
په عین وخت کې له هستې څخه یو الکترون نیوټرینو خارجېږي څو د لیپتون شمېر (lepton number) وساتل شي.

➡️ اټومي بدلون:
د اتوم اټومي شمېر (Z) یو په کموې، خو د کتلې شمېر (A) بدلون نه کوي. د بېلګې په ډول، دا معادله داسې لیکل کېږي:

➡️ د الکترون مدار بیا سمېدل:
کله چې یو داخلي الکترون جذب شي، په مدار کې تش ځای پاتې کېږي. د اتوم د توازن لپاره یو بهرنی الکترون د کم انرژۍ مدار ته راښکته کېږي.

➡️ د ایکس وړانګو یا اوګر الکترونونو خارجېدل:
کله چې بهرنی الکترون د داخلي تش ځای ډک کړي، د انرژۍ توپیر د ایکس وړانګو یا اوګر الکترون په بڼه خارجېږي.

➡️ د ګاما وړانګو خارجېدل:
که هسته په یوې پړاوې بڼه کې پاتې شي، نو د ګاما وړانګو په خارجولو سره عادي حالت ته راځي.

ولې الکترون نیونه رامنځته کېږي

• دا پروسه په هغو هستو کې کېږي چې د پروتونونو شمېر پکې د نیوترونونو په پرتله ډېر وي.
• دا د هستې د ثبات موندلو یوه لاره ده، ځکه د پروتون شمېر کموي او مثبت بار راکموي.
• دا د پوزیترون خارجېدو (positron emission) سره سیالي کوي، کومه بله طریقه ده چې د پروتون ډېروالي له امله رامنځته کېږي.

Shout out to my newest followers! Excited to have you onboard! محمدعارف صاحب ذاده, Mk Dawlatze, قدرت الله

فاصله او بې‌ځايه‌والی (Distance and Displacement)

فاصله:
فاصله د هغه ټولې لارې اوږدوالی دی چې يو څيز پرې تېر شوی وي. دا يو عددي (scalar) مقدار دی، يعنې يوازې اندازه لري، لوری نه لري. فاصله هېڅکله منفي نه وي – تل يا مثبت وي يا صفر.

بې‌ځايه‌والی:
بې‌ځايه‌والی د يو څيز د پيل او پای ټکو تر منځ لنډه مستقيمه کرښه ده، يعنې د موقعيت بدلون. دا يو سمتي (vector) مقدار دی، يعنې هم اندازه لري او هم لوری. بې‌ځايه‌والی مثبت، منفي، يا صفر کېدی شي، د تګ لوري پورې اړه لري.

بېلګه ۱:

مستقيم حرکت

ستونزه:
يو کس ۴ متره ختيځ ته روانېږي، بيا ۳ متره لوېديځ ته. د ده فاصله او بې‌ځايه‌والی پيدا کړئ.

حل:
فاصله:
ټوله فاصله د دواړو لارو مجموعه ده:
۴م + ۳م = ۷ متره

بې‌ځايه‌والی:
د حرکتونو توپير حسابوو:
۴م - ۳م = ۱ متره ختيځ ته
بېلګه ۲:

په دوه لوريو حرکت

ستونزه:
يوه ښځه ۵ متره ختيځ ته او بيا ۱۲ متره شمال ته ځي. د هغې فاصله او بې‌ځايه‌والی پيدا کړئ.

حل:
فاصله:
ټوله فاصله = ۵م + ۱۲م = ۱۷ متره

بې‌ځايه‌والی:
ځکه چې حرکتونه يو پر بل عمودي دي، نو د فيتاګوراس قاعده کاروو:
a² + b² = c²
c = √(۵² + ۱۲²)
c = √(۲۵ + ۱۴۴)
c = √۱۶۹
c = ۱۳ متره شمال ختيځ لور ته

بېلګه ۳:

د ميدان يو پوره چکر

ستونزه:
يو منډه‌وهونکی د ۴۰۰ مترو مدور ميدان يو بشپړ چکر وهي. د ده فاصله او بې‌ځايه‌والی پيدا کړئ.

حل:
فاصله:
د منډې ټول واټن يو چکر دی = ۴۰۰ متره

بې‌ځايه‌والی:
ځکه چې منډه‌وهونکی د پيل په ځای بېرته رسېږي، نو بې‌ځايه‌والی = ۰ متره

په لنډه توګه:

فاصله → د تګ ټول واټن (يوازې اندازه لري).

بې‌ځايه‌والی → د پيل او پای تر منځ مستقيم واټن (اندازه + لوری لري).

PRESSURE IN SOLIDS AND FLUIDS
Pressure is defined as the perpendicular force per unit area acting on a surface.
Symbolically we can write:

P = F/ A

Where:
F is the force in Newton(N)
A is the area in m^2
P is the pressure in N/m2 or Pascal(Pa)

PROBLEM
Q1. Calculate the pressure exerted on the ground by a person weighing 70kg whose two feet cover an area of 400cm2. If the man stands on one foot, what is the new pressure he exerts on the ground?

Solution ⭐
P = F/A
Force due to the weight of the person is given by:

F = mg
= 70 × 10 ( since g = 10m/s^2
= 700N.

Area covered by the two feet = 400 cm^2

Or 400/100×100 = 0.04m^2

P = F / A = 700/0.04

= 17.5 × 10^3 N/m2

If the person stands on one foot, area is halved , i.e.
A = 0.02

P = 700/0.02
= 35 × 10^3 Nm^2

Thus the pressure is twice as much.

PRESSURE IN FLUID
Unlike solids which exert pressure only downwards, liquid exert pressure in all directions. Other important characteristics of liquid pressure are:

• the pressure at all points at the same level within a liquid is the same.

• the pressure in a liquid increases in direct proportion to the depth of the liquid.

• the pressure in different liquids at the same depth varies directly with density.

CAUSES OF PRESSURE IN FLUID
➡️Liquids:
•Pressure in liquids is primarily due to gravity.
The weight of the liquid column above a certain point creates the pressure.

•Pressure increases with the depth of the liquid, as there is more fluid weight above.

•Denser liquids exert more pressure at the same depth compared to less dense fluids.
Without gravity, a liquid would not

➡️Gases:
Pressure in gases is caused by the continuous random motion of gas molecules.

• These molecules collide with each other and the walls of the container, resulting in pressure.

• Temperature significantly influences gas pressure; higher temperatures lead to more frequent and energetic collisions, increasing pressure.

FORMULA FOR PRESSURE IN FLUIDS
Consider a liquid of density ρ in a cylinder of depth h, and area A
Then,
Volume of liquid (V) = A × h = Ah

Mass of liquid = V x ρ (V = Ah)
= Ahρ

Weight of liquid = Ahρg

Pressure, P = F/ A = Ahρg/A
= hρg
P = hρg
Where:
P is the pressure
h is the depth or height of the liquid
ρ (rho) is the density of the fluid
g is the gravitational acceleration

GENERAL FACTORS AFFECTING PRESSURE
1. Force:
A greater force applied to a surface results in higher pressure.

2. Surface Area:
The same force applied over a smaller area creates more pressure than when applied over a larger area.

3. Depth:
In fluids, pressure increases with depth because of the weight of the fluid above.

⚛️ د ۲۰۲۵ د فزیک نوبل جایزه د کوانټم مخکښانو ته ورکړل شوه

د نوبل کمېټې سږکال د فزیک جایزه جان کلارک، میشل دیورې، او جان مارټینیس ته ورکړه، د هغو تجربو لپاره چې ښیي کوانټمي میخانیکه د ورځني بریښنايي مدارونو په کچه هم کار کوي — یو ستر پرمختګ چې د نن ورځې کوانټم کمپیوټرو ته لاره هواره کړه.

🔹 په ۱۹۸۰ لسیزه کې، د دوی د سوپرکنډکټر مدارونو ثابته کړه چې کوانټمي اغېزې د لویو (macroscopic) سیستمونو په کچه هم څرګندېدای شي.
🔹 د دوی کشفونو د کوانټم پروسیسرونو، سینسرونو، او د رمز کولو ټکنالوژیو بنسټ کېښود.
🔹 دیورې اوس د ګوګل کوانټم AI مشر ساینسپوه دی، او مارټینیس پخوا د ګوګل د کوانټم لابراتوار مشري کوله.
🔹 کلارک، چې د UC Berkeley پوهنتون سره تړلی دی، د هغو لومړنیو کوانټمي وسایلو په ډیزاین کې مرسته کړې چې فزیک او انجینري سره نښلوي.
🔹 دا درې واړه به د ۱۱ میلیونه سویډني کرونرو (نږدې ۱.۲ میلیونه ډالرو) جایزه سره ووېشي.

کوانټمي تیوري بالاخره له لابراتوار څخه وتلې، او هغه انجنیران چې دا یې عملي کړه، اوس خپل حق تر لاسه کوي.