Dilaram Agriculture vocational h School دلارام دکرهڼي مسلکي ليسه

۱. د مسواک پېژندنه

مسواک یو طبیعي لرګی دی چې د غاښونو د پاکولو لپاره کارېږي. دا د ځینو ونو لکه اراک (Salvadora persica)، نیم (Azadirachta indica)، زیتون (Olea europaea) او دارچین (Cinnamonum) له لرګیو څخه ترلاسه کېږي. د مسواک کارول په اسلامي ثقافت، طب او ساینس کې مهم ځای لري، او د پاکوالي او روغتیا لپاره ګټور ګڼل کېږي.

۲. د مسواک ډولونه

اراک مسواک – دا تر ټولو غوره مسواک ګڼل کېږي او د اسلامي احادیثو له مخې رسول الله (ص) هم کارولی.

نیم مسواک – دا انټي‌بایوټیک ځانګړتیاوې لري او د خولې باکتریاوې له منځه وړي.

زیتون مسواک – دا د خولې بوی ښه کوي او غاښونه قوي کوي.

دارچین مسواک – دا د خولې د عفونتونو او بدبویۍ لپاره ګټور دی.

۳. د مسواک ګټې

✔ د غاښونو پاکوالی – د غاښونو د سطحې څخه چټلي، غذايي پاتې شوني او باکتریاوې لیرې کوي.
✔ د خولې روغتیا – د مسواک استعمال د خولې بدبویي ختموي او د شونډو، ژبې او غاښونو صحت ساتي.
✔ د غاښونو سپینوالی – مسواک د غاښونو د زېړوالي مخنیوی کوي او هغوی سپین ساتي.
✔ د ژامو پیاوړتیا – د مسواک کارول ژامې قوي کوي او د وینې بهېدنې مخه نیسي.
✔ د غاښونو درد ته ګټه – مسواک طبیعي انټي‌بایوټیک لري چې د غاښونو درد کموي.
✔ د باکتریاوو ضد – د خولې خطرناک مایکروبونه له منځه وړي او د خولې ناروغیو مخنیوی کوي.

۴. د مسواک د کارولو طریقه

1. د مسواک تازه څنډه د اوبو سره لندې کړئ.

2. د مسواک یوه پای ته لږه ژوښه ورکړئ، څو فایبرونه یې نرمه برس ته واوړي.

3. د غاښونو، ژامو او ژبې باندې یې نرم حرکت ورکړئ.

4. د مسواک استعمال هره ورځ، په ځانګړي ډول د لمانځه مخکې یا وروسته وکړئ.

5. مسواک هره اونۍ نوی واخلئ، یا د زوړ مسواک برس پرې کړئ او نوی جوړ کړئ.

۵. د مسواک د کارولو اسلامي فضیلتونه

رسول الله (ص) فرمایلي: "که چیرې زما امت ته دا ستونزمنه نه وای، نو زه به امر کړی وای چې د هر لمونځ مخکې مسواک وکاروي." (بخاري، مسلم)

مسواک د الله خوښ عمل دی او د انسان د خولې پاک ساتلو سره، ثواب هم لري.

۶. د مسواک ساینسې ګټې

د عصري څېړنو له مخې، د مسواک لرګي طبیعي کیمیاوي مواد لري، لکه:

Silica – غاښونه پاکوي او سپینوي.

Fluoride – د غاښونو خرابېدو مخه نیسي.

Tannins – د ژامو التهابي کموي.

Essential oils – د خولې بوی تازه کوي.

Vitamin C – د ژامو پیاوړتیا ته ګټور دی.

۷. د مسواک د اخیستو او ساتلو لارښوونې

✔ تازه او طبیعي مسواک واخلئ، ځکه چې وچ مسواک ګټه نه کوي.
✔ د مسواک سر هره اونۍ پرې کړئ، ترڅو نوی برس ولرئ.
✔ مسواک په پاک ځای کې وساتئ، ترڅو د ککړتیا مخنیوی وشي.

په درنښت
نثاراحمد رحيمي

Mashroom

۱. علمي طبقه بندي (Classification)

(Kingdom): Fungi (فنجي)

څانګه (Phylum): Basidiomycota یا Ascomycota

ټولګی (Class): Agaricomycetes

کورنی (Family): مختلفې کورنۍ لري، لکه Agaricaceae

جنس (Genus): Agaricus، Pleurotus، Lentinula، او نور

مشهورې نوعې (Species):

Agaricus bisporus (سپین یا بټن مېشروم)

Pleurotus ostreatus (اوېسټر مېشروم)

Lentinula edodes (شیتاکې مېشروم)

۲. ټوکیدنه (Germination)

مېشروم تخم نلري، بلکې د (Spores) په وسیله تکثر کوي. د میسلیوم (Mycelium) په بڼه وده کوي، چې دا د مېشروم ریښې ته ورته فایبري جوړښت دی. د ټوکیدنې لپاره لاندې شرایط اړین دي:

رطوبت: ۸۰-۹۰٪

حرارت: ۲۰-۲۵ درجې سانتي ګراد

pH سطحه: ۶-۷

روښانتیا: د ټوکیدنې پر مهال تیاره غوره ده يعني په تاريک ځاي کي وي

۳. د ودې مرحلې (Growth Stages)

1. سپون (Spawn) تولید: میسلیوم د مناسبو شرایطو لاندې وده کوي.

2. کمپوست یا سبسټریټ چمتو کول: د مېشروم د ودې لپاره د غنمو د پټی، لرګي، واښه، پروړ، یا ځانګړي مواد کارول کېږي.

3. سپون خورول (Inoculation): میسلیوم د سبسټریټ (کمپوست) سره ګډېږي.

4. انکوبېشن (Incubation): په تودوخه او رطوبت سره د میسلیوم وده پېل کېږي.

5. مېشروم تولید: کله چې چاپېریالي شرایط مناسب وي، مېشروم ټوکيدنه کوي.

۴. د مېشروم کرکیله (Cultivation)

د کرلو مشهورې طریقې:

1. په کښتۍ (Tray) یا پلاستیکي بوجیو کې کرنه

2. د لرګیو په سطحو کرنه

3. په هوارو ځمکو او فارمونو کې کرنه

۵. د حاصل راټولولو مرحله (Harvesting)

مېشروم معمولاً د کښت له پيل څخه ۳-۴ اونیو کې چمتو کېږي.

د حاصل راټولو غوره وخت هغه دی چې د مېشروم خولۍ (Cap) لا خلاصه شوې نه وي.

د پوڅکي د غوڅولو پر مهال باید د ریښې برخه پاتې نشي، ځکه دا د نوي حاصل د تولید سبب کېږي.

۶. د پوڅکي ګټې

روغتیایي ارزښت: پروټین، ویټامین B، ویټامین D، فایبر، انټي اکسیدانونه لري.

اقتصادي ګټه: د بازار تقاضا ډېره ده، په ځانګړې توګه د عضوي (Organic) مېشروم.

محیطي ګټه: د ضایعاتو بیا کارولو لپاره مناسب دی.

په درنښت
نثاراحمد رحيمي

۱. د عدس پېژندنه:
عدس (Lentil) یو مغذي او پروټین لرونکی حبوبات دی چې په وچ اقلیم کې ښه حاصل ورکوي. دا نبات د لوبیا له کورنۍ څخه دی او د خاورې د نایتروجن زیاتولو کې مهم رول لري.

۲. د عدس د کرلو مناسب شرایط:
هوا: عدس په یخ کي مقاوم نبات دی، خو د لوړو تودوخو سره ښه وده نه کوي. د ۱۸-۲۵ درجې سانتي ګراد ترمنځ حرارت ورته مناسب دی.

خاوره: منځنۍ ښه اوبو ایستونکې، او لږ تیزابي (pH 6-7) خاوره ورته مناسبه ده.

اوبه: عدس لږو اوبو ته اړتیا لري، خو د ګل کولو او دانه جوړولو پر مهال مناسب رطوبت مهم دی.

۳. د عدس د کرلو طریقه:

د تخم انتخاب: روغ، د لوړ حاصلاتو لرونکی، د ناروغیو او افتونو پر وړاندې مقاوم تخم انتخاب کړئ.

تخمونو د فنګسي ناروغیو د مخنیوي لپاره باید د فنګس ضد موادو سره معامله شي.

د کرلو وخت: عدس په ژمي کې کرل کیږي، په افغانستان کې د تلې تر لړم (اکتوبر – نومبر) میاشتې ښه وخت دی.

د کرلو ژوروالی: تخمونه باید ۳-۵ سانتي متره ژور وکرل شي.

د کرلو فاصله: د کرلو کرښې باید ۲۰-۳۰ سانتي متره فاصله ولري، او د بوټو تر منځ ۵-۱۰ سانتي متره فاصله غوره ده.

۴. د عدس وده او نمو (Germination to Growth Stages):

(Germination): د کرلو وروسته تخمونه د ۷-۱۰ ورځو په موده کې راشنه کیږي.

ابتدايي وده (Seedling Stage): کوچني پاڼې راځي او بوټی قوي کیږي.

(Vegetative Stage): بوټی څانګې جوړوي او د وده چټکه شي.

ګل کول (Flowering Stage): تقریباً ۶۰-۷۰ ورځې وروسته ګلان کوي.

دانه جوړونه (Pod Formation): ګلان دانې جوړوي او دا مرحله تر ۹۰-۱۰۰ ورځو دوام کوي.

د پخيدو مرحله (Maturity Stage): دانې پخيږي او بوټی ژیړ رنګ اخلي، چې د راټولو لپاره چمتو شي.

۵. د عدس لپاره سرې او غذایي مواد:
نایتروجن (N): عدس نایتروجن اصلاح کوونکی نبات دی، نو لږ نایتروجن ته اړتیا لري.

فاسفورس (P): د ریښو د ودې لپاره مهم دی، تقریباً ۴۰-۶۰ کیلوګرامه فی هکتار ورکول کیږي.

پوتاشیم (K): د غټ حاصلاتو لپاره مهم دی، تقریباً ۲۰-۳۰ کیلوګرامه فی هکتار ته اړتیا لري.

۶. د عدس ناروغۍ او آفتونه:
ناروغۍ:
خړ فنګس (Grey Mold): دا ناروغي بوټی ضعیف کوي، د فنګس ضد موادو کارول ګټور دي.

زنګ ناروغي (Rust Disease): دا پاڼو ته زیان رسوي، د مقاومت لرونکي تخم کارول غوره دي.

آفتونه:
د پتنګ لاروا (Cutworms): د ځوانو بوټو ریښې خوري.

چنجي (Aphids): د بوټو څخه تغذیه کوي، د افت وژونکو درملو کارول ضروري دي.

۷. د عدس حاصل راټولول (Harvesting):

عدس ۱۱۰-۱۳۰ ورځې وروسته د حاصل اخیستلو ته چمتو کیږي.

کله چې بوټي ژیړ شي او دانې کلکې شي، نو د درملو او ماشینونو په مرسته یې راټول کړئ.

د حاصل راټولو وروسته یې په یخو او وچو ځایونو کې ذخیره کړئ.

۸. د عدس تولید او حاصل زیاتولو لارې:

د ښه تخم انتخاب

د مناسبې خاورې چمتو کول

د سرې متوازن استعمال

د ناروغیو او آفتونو کنټرول

د اوبو منظم مدیریت
په درنښت
نثاراحمد رحيمي

Mung Bean شنه ماش

شین ګرام یا ماش هم ورته ویل کېږي، یو ګړندی وده کوونکی، نایتروجن تثبیتوونکی حبوباتي نبات دی چې د تخمونو لپاره کرل کېږي. دا د پروټین، فایبر، او ضروري غذایي موادو غني سرچینه ده او په ګرمو سیمو کې ښه وده کوي.

۱. آب و هوا او د خاورې اړتیاوې

آب و هوا:

ماش د 25°C څخه تر 35°C تودوخې لرونکو ګرم او استوایي سیمو کې ښه وده کوي.

د 60-90 سانتي‌متره کلني باران اړتیا لري او مکمل لمر ته اړتیا لري.

وچکالي ته مقاوم دی، خو ډېر رطوبت فنګسي ناروغۍ رامنځته کوي.

خاوره:
ښه اوبه لېږدونکې، شګلنه یا لومي خاوره غوره ده، چې pH یې 6.0-7.5 وي.

اوبه درېدنه (Waterlogging) نه زغمي، نو ښه اوبو ایستنه ضروري ده.

د نایتروجن تثبیتوونکی نبات دی، چې د خاورې حاصلخېزي ډېروي.

۲. د کرلو طریقه او وخت

د ځمکې چمتووالی:

د ۲-۳ ځله ژورې قلبې کولو سره نرمه او ښه تیار شوې ځمکه برابرېږي.

د کرلو دمخه عضوي سره (کمپوست یا د غواوو سره) اچول ګټور دي.

که خاوره ضعیفه وي، ۱۰-۲۰ کیلوګرامه نایتروجن (N)، ۴۰-۵۰ کیلوګرامه فاسفورس (P)، او ۲۰ کیلوګرامه پوټاشیم (K) فی هکتار استعمال کړئ.

د کرلو مناسب وخت:

د اوړي فصل د جون – جولای کې کرل کېږي.

د ژمي فصل د فبروري – مارچ کې کرل کېږي.

د پسرلي فصل: په مارچ – اپریل کې په ځینو سیمو کې کرل کېږي.

د تخم اندازه او فاصله:

د تخم اندازه: ۱۵-۲۵ کیلوګرامه فی هکتار (د نوعې او خاورې له کیفیت سره تړاو لري).

فاصله:
د قطارونو تر منځ: ۳۰-۴۰ سانتي‌متره

د بوټو ترمنځ: ۱۰-۱۵ سانتي‌متره

د کرلو ژوروالی: ۳-۵ سانتي‌متره ترڅو ریښې ښه وده وکړي.

د کرلو میتودونه:
پاشکي کرنه (Broadcasting): د لاس له لارې تخم شیندل.
قطاري کرنه (Drilling): په منظمو لیکو کې کرل، ترڅو واښه کنټرول شي.

۳. د فصل پالنه

اوبه ورکول:

اوبه ورکول په خاوره او اقليمي شرايطو پوري اړه لري د ودې په دوران کې ۲-۳ ځله خړوبولو ته اړتیا لري.

مهمې مرحلې:

1. د ګل کولو مرحله

2. د غوزو (Pods) د جوړېدو مرحله

د اوبو ډېر استعمال د ریښو سړښت (Root Rot) لامل کېږي.

ملچینګ (Mulching): د وچو پاڼو یا وښو پوښښ د واښو کنټرول کې مرسته کوي.

سره ورکول:

څرنګه چي ماش نایتروجن نصبوي، نو ډېرو نایتروجن سرو ته اړتیا نه لري.
فاسفورس (P) او پوټاشیم (K) د ښه ریښو او د غوزو د جوړېدو لپاره مهم دي.
د Rhizobium باکتریا سره د تخمونو inoculation د نایتروجن تثبیت ته وده ورکوي.
۴. د آفتونو او ناروغیو کنټرول

عام آفتونه:
1. مڼو (Aphids): د بوټو له نسجونو تغذیه کوي او پاڼې تاووي.
حل: د نیمو (Neem) غوړ یا کیمیاوي حشره وژونکي وکاروئ.
2. غوزه خوړونکی چینجی (Pod Borer): د غوزو دننه تغذیه کوي.
حل: Bacillus thuringiensis (Bt) یا کیمیاوي سپرې وکاروئ.
3. سپینه مچۍ (Whitefly): د وایروسي ناروغیو لامل کېږي.
حل: ژیړ سټیکي جالونه وکاروئ او مچیو ضد سپرې وکړئ.
عامې ناروغۍ:
1. سپین فنګس (Powdery Mildew): په پاڼو سپین پوډري پوښښ جوړوي.
حل: د سلفر پر بنسټ فنګس وژونکي وکاروئ.
2. د ریښې سړښت (Root Rot): د ډېرې رطوبت له امله رامنځته کېږي.
حل: ښه اوبو ایستنه ولرئ او تخمونه د فنګس ضد دوا سره درملنه کړئ.
3. ژېړ موزاییک وایرس (Yellow Mosaic Virus): پاڼې ژېړېږي او وده کمزورې کوي.

په درنښت
نثاراحمد رحيمي

کانیوا (Chenopodium pallidicaule)
طبقه بندي:
کورنۍ: Amaranthaceae
جنس: Chenopodium
نوع: Chenopodium pallidicaule

د کرلو شرایط:

آب و هوا: کانیوا یو مقاوم بوټی دی چې د 4,000 مترو لوړوالي لرونکو سیمو کې ښه وده کوي. دا د سختو اقلیمي شرایطو، یخ، وچکالۍ او تودو شغلو سره مقاومت لري.

تودوخه: د 5°C څخه تر 20°C پورې مناسبه ده، خو لنډمهاله یخنۍ (-4°C) ته هم زغم لري.

باران: کلنی باران 300–500 mm ته اړتیا لري، خو وچکالي ته هم زغم لري.

خاوره: د خاوري pH باید 6.0 – 8.0 وي. په خوارې، اسیدی یا کم حاصلخیزه خاورو کې وده کولای شي، خو د اوبو ډېروالي ته حساسه ده.

اوبه ورکول: لږ اوبه ته اړتیا لري، وچکالي ته مقاومت لري، خو که کله نا کله خړوب شي، ښه حاصل ورکوي.

لمر: د پوره لمر وړانګو ته اړتیا لري.

کرنیز خصوصیات:

د کرلو وخت: عموماً د باراني فصل له پیل سره (د سپتمبر څخه تر نومبر) کرل کېږي.

د ودې موده: 90-120 ورځې نیسي ترڅو حاصل ته ورسیږي.

د حاصل ټولونه: کله چې بوټي ژیړ شنه شي او وچ شي، دانی راټولېږي. کانیوا د کوینوا خلاف، ساپونین نه لري، نو له رنګولو پرته کارول کېږي.

تغذیه‌يي ارزښت (په 100 ګرامه کې):

پروټین: 16-19% (د ډېرو غلو په پرتله لوړ)

فایبر: 7-10%

کاربوهایډریټ: 60-65%

اوسپنه: لوړه کچه (~12 mg)

کلسیم، زنک، مګنیزیم

بې ګلوټینه: د ګلوټین د حساسیت لرونکو کسانو لپاره مناسب

استعمال:
د غلې دانې په ډول د شولو، سُپ، سلاد، او ډوډۍ لپاره کارول کېږي.

اوړه یې د پخلي لپاره استعمالېږي، او له نورو غلو سره ګډېدای شي.

په درنښت
نثاراحمد رحيمي

کیوي یوه څو کلنه (Perennial) بوټی لرونکې مېوه ده، چې اوږد عمر لري. د دې د ژوند دوره لاندې مرحلې لري:

1️⃣ تخم یا تکثیر (Seed or Propagation): کیوي عموماً د قلمو (Cuttings) یا پیوند (Grafting) له لارې کرل کېږي، ځکه چې د تخم څخه کرل شوې ونې ډېر وخت نیسي تر څو حاصل ورکړي.
2️⃣ نباتي ودې مرحله (Vegetative Growth Stage): د بوټي لومړني کلونه د ښاخونو او پاڼو وده ته ځانګړي وي. دا مرحله ۳-۵ کاله دوام کوي.
3️⃣ ګل کول (Flowering): کیوي دوه ډوله بوټي لري؛ نارینه (Male) او ښځینه (Female). د میوو د تولید لپاره د نارینه بوټو ګرده (Pollen) ښځینه بوټو ته انتقالېږي.
4️⃣ مېوه تولید (Fruit Development): ګلان مېوو ته بدلېږي، چې شاوخوا ۴-۶ میاشتې وخت نیسي تر څو پخې شي.
5️⃣ حاصل راټولول (Harvesting): د میوو راټولول د فصل له رسیدو وروسته کیږي، معمولاً په مني کې.
6️⃣ ژمی (Dormancy): په سړو میاشتو کې کیوي بوټی استراحت کوي، پاڼې یې رېږدي، او د راتلونکي پسرلي لپاره چمتووالی نیسي.

۲. د کیوي د کرلو لپاره مناسب خاوره (Soil for Kiwi Farming)

✔ ښه تخلیه شوې (Well-drained) – کیوي هغه خاوره خوښوي چې اوبه ژر جذب کړي، ځکه چې د اوبو ټېنګوالی د ریښو خرابېدو لامل ګرځي.
✔ حاصلخېزه (Fertile) – د عضوي موادو بډایه خاوره، لکه (Sandy Loam) یا (Silty Loam) غوره ده.

دخاوري د pH اندازه: ۵.۵ – ۷ پوري ده•

✔ د عضوي سرې استعمال – کمپوسټ، حیواني سره، او شنه سره (Green Manure) د خاورې حاصلخېزۍ ته ګټه رسوي.

۳. د کیوي لپاره مناسب ځای (Best Place for Kiwi Cultivation)

✅ آب و هوا (Climate): کیوي په معتدله (Temperate) هوا کې ښه وده کوي. د ژمي یخنۍ ته اړتیا لري، خو سخت یخونه یې بوټي ته زیان رسوي.
✅ د لمر رڼا (Sunlight): لږ تر لږه ۶-۸ ساعته مستقیم لمر ته اړتیا لري، خو شدید ګرم موسم ته زغم نه لري.
✅ د باد ساتنه: کیوي اوږده او نازک ښاخونه لري، نو باید له سختو بادونو څخه وساتل شي.
✅ ارتفاع (Altitude): ۸۰۰ – ۲,۵۰۰ متره د سمندر له سطحې پورته لوړوالی کې ښه وده کوي.
✅ د تولید لویې سیمې: نیوزیلینډ، ایټالیا، چین، چیلي، ترکیه، ایران، او هند د کیوي مهم تولیدوونکي هېوادونه دي.

۴. د کیوي د کر لپاره د اوبو اړتیا (Water Requirement for Kiwi Farming)

منظم اوبه ورکول: د کیوي ونې عموماً هره اونۍ ۲-۳ ځله اوبو ته اړتیا لري، خو مقدار یې د موسم او خاوري له ډول سره توپیر لري.

د اوبو د کمښت زغم: کیوي د اوبو کمښت ته حساسه ده، او که یې کافي اوبه ترلاسه نکړي، مېوه کوچنۍ او بې‌کیفیته شي.

د اوبو ورکولو طریقه: د څاڅکي (Drip Irrigation) سیستم غوره دی، ځکه چې اوبه سپموي او د ریښو ته مستقیم رسېږي.

د باران اهمیت: کلنی باران باید ۱۰۰۰-۱۵۰۰ ملي‌متره وي، خو باید د پخېدو پر مهال ډېر باران ونشي، ځکه چې مېوه خرابېږي.

په ژمي کې: د استراحت (Dormancy) په مرحله کې لږ اوبه ته اړتیا لري.
پایله
کیوي یوه مغذي او اقتصادي مېوه ده، چې د حاصل ورکولو لپاره ځانګړي شرایط ته اړتیا لري. د دې لپاره حاصلخېزه خاوره، معتدله هوا، مناسب اوبو ته لاسرسی، او د مناسبې کرنیزې طریقې تعقیب اړین دي.
په درنښت
نثاراحمد رحيمي
ژباړه له ګوګل سياټ څخه

د صلات تسبيح د لمانځه طريقه
لمونځ څلور رکعت دي

عضوي کرنه (Organic Farming)

عضوي کرنه یو ډول کرنیز سیستم دی چې د طبیعي پروسو، بیو تنوع (بایو ډایورسیتي)، او ځایي شرایطو ته د تطابق پر بنسټ ولاړ دی. دا ډول کرنه د کیمیاوي سرې، مصنوعي افت وژونکو، او جینیاتي تغیر شویو تخمونو څخه ډډه کوي، او پر ځای یې د خاورې د حاصلخیزۍ، ایکولوژیکي توازن، او دوامدارې کرنې پر اصولو ټینګار کوي.

د عضوي کرنې اصول

1. روغتیا (Health) – د خاورې، بوټو، حیواناتو، او انسانانو روغتیا ساتي.
2. ایکولوژي (Ecology) – له طبیعي سیستمونو سره په همغږۍ کې کار کوي.
3. عدالت (Fairness) – د کروندګرو، کارکوونکو، او مصرفوونکو لپاره عادلانه سیستم رامنځته کوي.
4. احتیاط (Care) – دوامداره کرنیز میتودونه کاروي ترڅو راتلونکی نسلونه له زیان څخه وژغوري.

د عضوي کرنې مهمې طریقې

عضوي سره کارول – لکه کمپوسټ، حیواني سره، او شنه سره (Green Manure).

د فصلونو تغیر (Crop Rotation) او بیو تنوع – خاوره تقویه کوي او افتونه طبیعي کنټرولوي.

طبیعي افت کنټرول (Biological Pest Control) – د کیمیاوي افت وژونکو پر ځای طبیعي حلونه کارول، لکه د افتونو طبیعي دښمنان او بوټي.

د خاورې ساتنه – لکه ملچنګ (Mulching)، د پوښښ فصلونه (Cover Crops)، او کم قلبه کول.

هیڅ کیمیاوي درمل نه کارول – د طبیعي موادو لکه نیم غوړي (Neem Oil) او د حشرو طبیعي دښمنانو کارول.

د عضوي کرنې ګټې

✔ د چاپېریال ساتنه – د اوبو او هوا ککړتیا کموي.
✔ د خاورې حاصلخېزتیا – د مایکرو ارګانیزمونو او طبیعي موادو له لارې ښه والی راولي.
✔ روغتیایی خواړه – د کیمیاوي موادو څخه پاک او د غذایي موادو څخه غني.
✔ اقتصادي فرصتونه – د عضوي محصولاتو لپاره بازار ښه قیمت لري.

د عضوي کرنې ننګونې

❌ کم حاصلات په لومړیو کې – له دودیزې کرنې عضوي کرنې ته تګ وخت نیسي.
❌ زیات لګښتونه – د زیاتو کارګرو اړتیا، د علفونو او افتونو کنټرول ستونزمن دی.
❌ د تصدیق مشکل پروسه – عضوي تصدیق اخیستل وخت او لګښت ته اړتیا لري.

په درنښت
نثاراحمد رحيمي

کیکټسونه د Cactaceae کورنۍ پورې اړه لري او په مختلفو شکلونو او اندازو کې پیدا کیږي. دوی د نړۍ په مختلفو تودو او خشکه سیمو لکه د میکسیکو، جنوبی امریکا، آسټرالیا، او ځینې برخو کې په آفریقا او آسیا کې موندل کیږي. د دې بوټو ځانګړتیاوې د دوی د زنده پاتې کیدو لپاره ځانګړې ځانګړنې دي، لکه:

1. د اوبو ذخیره کول:
کیکټسونه د خپلو غوړو او ضخیمو پوستکي له لارې اوبه ذخیره کوي. دا بوټي د خپلو ساقو او ټوټو کې اوبه ذخیره کوي ترڅو د وچې او ګرمو شرایطو سره مبارزه وکړي.

2. خارونه (Spines):
کیکټسونه اکثره خارونه لري چې د دوی د بدن ساتنې لپاره کارول کیږي. دغه خارونه د حیواناتو لپاره د هغه بوټي پر وړاندې دفاع کوي او هم د اوبو ضایع کیدو مخه نیسي. خارونه د کیکټس د پاڼو ځای نیسي او د اوبو تبخیر کچه راټیټوي.

3. ګلان او مېوه:
ډیری کیکټسونه د ښکلو ګلابي، سور، یا ژېړ ګلان لرونکي دي چې د هغو لپاره یو ځانګړی ښکلا ورکوي. د کیکټس مېوه هم خوراکي او مغذي وي. لکه د فایکس (Prickly Pear) کیکټس چې د ځانګړې او خوندورې مېوې لرونکی دی.

4. زده کړه او کښت:
کیکټسونه په ښارونو، باغونو، او د کور دننه د ښکلا لپاره کارول کیږي. د دې بوټو په کښت کې کم پام ته اړتیا وي، ځکه چې دوی یوازې لږه اوبه او روښانه ځای ته اړتیا لري. کیکټسونه د خلکو ترمنځ د خوشبويي او ښکلا لپاره محبوب دي.

5. درملنې استعمال:
ځینې کیکټسونه د طبابت په برخه کې هم کارول کیږي. د مثال په توګه، د سایریس (Syrus) کیکټس ځینې برخې د پوستکي د ناروغیو او سوځیدنې درملنې لپاره استعمالیږي. همداراز، ځینې کیکټسونه د معالجوي او روغتیایي ګټو لپاره هم کارول کیږي.

6. د کیکټس ډولونه:

سایریس (Syrus): دا یو له مشهورو کیکټسونو څخه دی چې په ټولې نړۍ کې په وچو سیمو کې موندل کیږي.

پرېکلي پیر (Prickly Pear): دا ډول د هغې میوه لپاره مشهور دی چې د خوند او مغذي توکو په ډول کې استعمالیږي.

باریل کیکټس (Barrel Cactus): دا کیکټس د یو ډنډ په بڼه وده کوي او معمولا په صحرایي سیمو کې موندل کیږي.

د کیکټسونو ځانګړتیاوې او د زنده پاتې کیدو مهارت یې دا بوټي د طبیعت یوه مهمه برخه ګرځوي او په نړۍ کې د خپلې پراخې توزیع له امله د نباتاتو یوه مهمه ډله ګڼل کیږي.
په درنښت
نثاراحمد رحيمي

دمیوه لرونکو ونو دکښینولو لپاره مناسبه خاوره

1. زیتون Olive : دغونډیو په لمنوکی وده کوی کولی شو هغه په وچو ، ډبرینو، سپک جوړښت لرونکواهکی خاورو کی کښینوو، دنسبتی لنده بل او زیاتو اوبو څخه اغیزمن کیږی.
2. ستروس Citrus : سیتروس یا دنارنجو ، مالټو اولیمو کورنی ژوری ، ښه زهکشی شوی اودسپک جوړښت لرونکی خاوری خوښوی. اهکی خاوری نشی زغملی او تیزابی یامالګینی خاوری ورته مناسبی ندی.
3. بادام Almonds: بادام دنورو خاورو په پرتله هغه خاوری خوښوی چی داهکو فیصدی یی لوړه وی. اودضعیف کیفیت اوډبری لرونکی خاوری زغملی شی.
4. انځر Figs : په کاڼو او ډبری لرونکو اوسستو خاوروکی بریالی کیدلی شی اوداهک لرونکوځمکو لپاره مناسب دی.
5. مڼی Apples: ژوری اونفوذ مننونکی خاوری خوښوی. د وچو ، ریګی یا هم درنو تخته شویو کلی خاورو چی زیاته اندازه اهک ( د 20% زیات کلسیم کاربونیت یا 10% فعاله اهک ) خاورو لپاره مناسبی ندی.

6. ناک Pears: ژوری خاوری خوښوی اودتورو خاورولپاره مناسب دی. ډیری سړی ، لندی اویا دزیات اهک لرونکی خاوری نه خوښوی . دوه ډوله ناک شتون لری:
▪︎ په بهی باندی پیوند شوی ناک : په حاصلخیزه او ښه نفوذمننونکی خاوری ښه وده کوی.
▪︎ په وحشی نیله بوټو پیوند شوی ناک : په ژوره خاوره کی بریالی وی.
7. بهی Quince: دادریګی کلی خاورولپاره مناسبی دی اود لندو خاورولپاره مناسبی ندی. په اهکی خاوروکی چی کاڼی اوډبری ولری وده نشی کولی.
8. شفتالو Peach : په سپکو اومناسبه زهکشی شویو خاوروکی چی ترځمکه لاندی اوبو سطحه یی ژوره وی وده کوی.
9. الو Plum: دمنځنی جوړښت لرونکو خاوروکی وده کوی اوپه لندو اومالګینو خاوروکی وده نشی کولی.
10. ګیلاس Cherry : دټولو ډولونو خاورولپاره په استثنی دلندوخاورو مناسب دی. اوپه اهکی اوکم حاصلخیزه خاورو کی هم ژوند کولی شی.
11. پسته Pistachio : په وچوخاوروکی چی داهکو او ډبرو څخه بډایه وی روزل کیږی اولنده بل نه خوښوی.
12. چهارمغز Walnut : دټولو خاورولپاره مناسب دی کومی چی مالګینی یا ډیری لندی نه وی.

درنښت

فیض الرحمن ابراهیمی

ولي د کرنیزو توکو جنتیک بدلوي

ساینس پوهان د کرنیزو توکو جینیتیک یا ارثي جوړښت بدلوي ترڅو د خوړو تولید لوړ، کیفیت ښه او کرنیز محصولات د بېلابېلو ننګونو په وړاندې مقاومت لرونکي کړي. دا پروسه چې د جینیتیکي اصلاح په نامه یادیږي، په څو مهمو دلایلو ترسره کېږي:

1. د حاصل زیاتوالي: د نړۍ نفوس په چټکۍ سره زیاتېږي او د خوړو تقاضا ورځ تر بلې ډېریږي. د جنیتیکي اصلاح له لارې، ساینس پوهان کولی شي داسې نباتات رامنځته کړي چې په لږه ځمکه او لږو مصارفو سره زیات حاصل ترلاسه کړي.
2. د ناروغیو او افتونو پر وړاندې مقاومت: کرنیز نباتات ډېر ځله د ناروغیو او حشراتو له امله زیانمن کېږي. د جنیتیکي بدلونو په مرسته، ساینس پوهان داسې اصلاح شوي تخمونه منځته راوړي چې د دغو ننګونو پر وړاندې مقاومت ولري.
3. د چاپېریال بدلون سره تطابق: د اقلیمي بدلون له امله د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې اقلیم بدل شوی دی. د جنیتیکي اصلاح له لارې ساینس پوهان داسې نباتات رامنځته کوي چې په سختو او غیرمناسبو چاپېریالونو کې هم وده وکړي.
4. د خوړو کیفیت ښه کول: د جنیتیکي بدلونو په واسطه، نباتات کولی شي زیات مغذي مواد تولید کړي چې د انسانانو د تغذیې اړتیاوې پوره کړي او صحي خواړه وړاندې کړي.

په عمومي توګه، د کرنیزو توکو جنیتیکي بدلون د انسانانو د خوړو خوندیتوب، د کروندګرو د عاید زیاتوالي او د چاپېریال سره د تطابق لپاره یوه اساسي اړتیا ګڼل کېږي.